Het meest recente PISA-onderzoek laat wederom een daling zien in de leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen. Inmiddels heeft 39% van de 15-jarigen moeite met lezen op het niveau dat nodig is om goed te kunnen functioneren in onderwijs en samenleving. De aandacht voor verbetering van deze resultaten richt zich vooral op het leesonderwijs. Mijns inziens blijft daarbij één mogelijke factor onderbelicht: de beperkte aandacht voor het handschriftonderwijs in Nederland.

Mogelijk hangt de afnemende leesvaardigheid samen met het feit dat leerlingen steeds minder vaardig worden in het schrijven met de hand. Lezen en schrijven zijn verschillende vaardigheden, maar ze versterken elkaar. Al in groep 3 ondersteunt het schrijven van letters het leren lezen. Onderzoek laat zien dat kinderen letters en woorden beter herkennen en onthouden wanneer zij deze niet alleen lezen, maar ook zelf opschrijven.

Daarnaast vraagt schrijven met de hand om gerichte aandacht, concentratie en nauwkeurigheid. Juist deze vaardigheden zijn ook belangrijk voor goed begrijpend lezen. In een digitale wereld waarin informatie snel voorbijkomt en veel communicatie vluchtig is, wordt diep lezen steeds minder vanzelfsprekend. Zijn kinderen nog voldoende in staat om langere tijd hun aandacht vast te houden bij één tekst of onderwerp? Het oefenen van een vlot en geautomatiseerd handschrift kan bijdragen aan het ontwikkelen van de focus en concentratie die ook nodig zijn voor lezen en leren.

Ook zou de afnemende handschriftvaardigheid mogelijk een verklaring kunnen zijn voor de grote verschillen die zichtbaar zijn bij de PISA-scores van wiskunde. Hoewel Nederlandse 15-jarigen gemiddeld goed presteren bij wiskunde, behaalt ongeveer 30% van de leerlingen niet het gewenste niveau. Bij wiskunde speelt niet alleen inzicht en strategie een rol, maar ook de vaardigheid om cijfers snel en leesbaar te noteren. Onduidelijk geschreven cijfers of tussenstappen leiden tot vergissingen tijdens het oplossen van opgaven.

Naar aanleiding van eerdere tegenvallende PISA-resultaten werd in 2022 het Masterplan Basisvaardigheden geïntroduceerd. Hiermee kregen scholen extra financiële middelen om ervoor te zorgen dat iedere leerling voldoende vaardigheden ontwikkelt op het gebied van lezen, schrijven en rekenen. Opvallend genoeg lijkt van deze drie basisvaardigheden juist het schrijven de minste aandacht te krijgen.

Schrijven omvat niet alleen het bedenken en verwoorden van een boodschap, maar ook het fysieke proces van het schrijven zelf. Om goed te kunnen schrijven is een vlot, geautomatiseerd en leesbaar handschrift noodzakelijk. Wanneer leerlingen niet meer hoeven na te denken over het fysieke schrijfproces komt er mentale ruimte vrij voor de inhoud. Een goed handschrift ondersteunt het leren, het maken van aantekeningen, het uitwerken van ideeën en het oplossen van rekenopgaven. Bovendien helpt een duidelijk handschrift om verwarring tussen letters en cijfers te voorkomen, zoals tussen de cijfers 6, 0 en 9 of tussen 3 en 5.

Het aanleren van een vlot geschreven en goed leesbaar handschrift is daarom geen achterhaalde vaardigheid, maar een essentiële voorwaarde voor succesvol leren. Onderzoek laat zien dat het schrijven met de hand meer is dan een motorische vaardigheid; het ondersteunt ook de verwerking, opslag en reproductie van informatie. De mogelijke relatie tussen handschriftkwaliteit en de leesvaardigheid of rekenprestaties verdient dan ook nader onderzoek.

Wanneer we lezen, schrijven en rekenen werkelijk als samenhangende basisvaardigheden beschouwen, verdient ook het handschrift een volwaardige plaats binnen het onderwijs. Het oefenboek Schrijfwijs kan hierbij een praktisch hulpmiddel zijn om leerlingen te ondersteunen bij het ontwikkelen van een vlot en leesbaar handschrift. Te gebruiken vanaf groep 6 in het basisonderwijs en ook uitermate geschikt voor leerlingen in het voortgezet onderwijs.

Marjolein van Buuren